Tradycja, która zobowiązuje

Za nami III Dni Dziedzictwa Błogosławionej Rodziny Ulmów, czyli cykl spotkań obejmujących okres poprzedzający to wydarzenie, uroczystości centralne 24 marca br. w ramach Narodowego Dnia Pamięci Polaków ratujących Żydów pod okupacją niemiecką oraz punkty programu późniejsze, które zgromadziły uczestników w Markowej, Łańcucie, Rzeszowie, Krakowie i Warszawie wokół spraw związanych z dziedzictwem Polaków ratujących Żydów i jego znaczeniem dla współczesności.

Wydarzeniem kulminacyjnym był Narodowy Dzień Pamięci o Polakach ratujących Żydów pod okupacją niemiecką, obchodzony w rocznicę mordu na rodzinie Ulmów i ukrywanych przez nich członkach rodzin Goldmanów, Didnerów i Grunfeldów. Tego dnia przestrzeń pamięci w Markowej – od cmentarza przez Sad Pamięci po muzealny Plac Pamięci – stała się miejscem refleksji o konkretnych osobach współtworzących dziedzictwo polskich Sprawiedliwych i Ratujących.

Tegoroczne Dni Dziedzictwa miały wyznaczyć nowy szlak, w którym pamięć o rodzinie Ulmów nie ogranicza się do samego uświetnienia czasów minionych, lecz domaga się odczytywania jako dziedzictwo – swoisty depozyt doświadczenia i wyboru moralnego, wymagającego interpretacji i przekazu. W tym sensie historia Ulmów stanowi punkt odniesienia rozważań o postawie człowieka w sytuacjach ekstremalnych, ale także o odpowiedzialności współczesnych za drugiego człowieka, wspólnotę i sposób opowiadania o tej tragicznej przeszłości.

Na program Dni Dziedzictwa złożyły się spotkania o różnym charakterze: od modlitwy i nabożeństwa przez ceremonie pamięci i działania edukacyjne po refleksję naukową i artystyczną. Wszystkie łączyło przesłanie „Dialog w sprawie człowieka”, odczytywane w kontekście nauczania Jana Pawła II oraz jego historycznej wizyty w rzymskiej Synagodze Większej.

Szczególne miejsce przypadło spotkaniom podejmującym próbę interpretacji tego przesłania. Sesje w Łańcucie, Markowej i Krakowie, przygotowane w ramach Szkoły Etyki Muzeum Ulmów, wskazały na dialog jako zobowiązanie do wspólnego podejmowania „spraw człowieka” – rozumianych jako konkretne działania na rzecz godności, życia i kultury solidarności. Na uwagę zasługuje międzynarodowy charakter jednej z nich – w części markowskiej wzięli udział m.in. nauczyciele z Niemiec i Ukrainy. Kierunek ten nie zamyka się wraz z zakończeniem Dni Dziedzictwa, lecz wyznacza dalszy program pracy – pogłębione studium dziedzictwa Jana Pawła II oraz rozwijanie refleksji nad znaczeniem dialogu jako praktyki porozumienia, współpracy i pojednania.

W tym kontekście należne miejsce zyskuje działalność Akademii Sprawiedliwych rozwijana we współpracy z Uniwersytetem Papieskim Jana Pawła II w Krakowie, stanowiąca przestrzeń pogłębionej refleksji m.in. nad dziedzictwem Jana Pawła II i jego rozumieniem dialogu.

Tegoroczne spotkania potwierdziły, że skupienie się na doświadczeniu historii Ulmów, myśli oraz działalności kulturotwórczej i pedagogice społecznej Karola Wojtyły – papieża Jana Pawła II tworzy komplementarny obszar pracy twórczej podejmowany także w kolejnych miesiącach. W ten sposób Muzeum Polaków Ratujących Żydów zamierza upamiętnić i uczcić 40. rocznicę przełomowego w dziejach Kościoła i świata wydarzenia – spotkania papieża, biskupa Rzymu, z rzymską wspólnotą żydowską.

Ważną częścią Dni Dziedzictwa była również obecność w tym czasie i w ich przestrzeni muzyki, zwłaszcza w kontekście przeżywanego przez chrześcijan Wielkiego Postu. To właśnie ona okazała się niezwykle ważnym językiem interpretacji dziedzictwa Ulmów. Koncert Pieśni Pasyjnych, Festiwal Psalmów Dawidowych, udział zespołów wokalnych, w tym chóru Uniwersytetu Papieskiego Jana Pawła II w Krakowie „Psalmodia” oraz działającego przy parafii św. Doroty w Markowej chóru „Cantus Deo”, potwierdziły wartość i znaczenie dialogu na jeszcze jednym polu – artystycznym. Spotkania, poprzez które dokonuje się dialog między tradycją lokalną i sztuką uprawianą na forum akademickim, są okazją do przekazu dziedzictwa muzycznego i autentyczną inspiracją do tworzenia narodowej kultury pamięci.

Zorganizowana na koniec Dni Dziedzictwa debata „Kultura pamięci o Polakach ratujących Żydów” w Muzeum Niepodległości w Warszawie potwierdziła potrzebę rozwijania tego obszaru kultury pamięci, jego dalszego systematyzowania i pogłębiania towarzyszącej mu refleksji oraz pracy naukowej. Coraz wyraźniej widać konieczność współpracy w tej dziedzinie instytucji muzealnych, naukowych i edukacyjnych.

Zakończony cykl spotkań nie stanowi zamkniętego rozdziału w działalności markowskich muzeów: Muzeum Polaków Ratujących Żydów i Muzeum – Zagrody Wsi Markowa. Przeciwnie – zaprezentowane dzieła, formy pracy muzealnej i podjęte inicjatywy wejdą w zakres regularnej działalności obydwu instytucji.

Tegoroczne Dni Dziedzictwa potwierdziły, że dziedzictwo Błogosławionej Rodziny Ulmów – odczytywane w perspektywie doświadczenia historycznego i nauczania św. Jana Pawła II – pozostaje żywym zobowiązaniem domagającym się wnikliwej refleksji oraz odpowiedzialnej twórczości naukowej, artystycznej i społecznej.

Przypominamy cały program wydarzeń/ spotkań odbytych w ramach III Dni Dziedzic-twa Błogosławionej Rodziny Ulmów:

22 marca br.

• Msza święta w intencji Polaków ratujących Żydów w kościele parafialnym pw. św. Doroty w Markowej
• Koncert Pieśni Pasyjnych w hołdzie Błogosławionej Rodzinie Ulmów w kościele parafialnym pw. św. Doroty w Markowej

23 marca br.

• Akademia w Szkole Podstawowej im. bł. Rodziny Ulmów; rozstrzygnięcie wojewódzkiego konkursu plastycznego pt. „Rodzina Ulmów. Historia, która inspiruje”.
• Szkoła Etyki Muzeum Ulmów – sesja edukacyjna pt. „Niemców ucieczka od odpowiedzialności za zbrodnie II wojny światowej”; spotkanie z udziałem Mariusza Pilisa w Domu Parafialnym w Markowej.

24 marca br.

Narodowy Dzień Pamięci Polaków ratujących Żydów pod okupacją niemiecką:

• Modlitwa za ofiary Holokaustu na cmentarzu Ofiar II wojny światowej w Jagielle-Niechciałkach
• Uroczystość ku czci Markowian ratujących Żydów na cmentarzu parafialnym w Markowej
• Apel Pamięci w Sadzie Pamięci Muzeum Polaków Ratujących Żydów. Ceremonia wojskowa prowadzona przez 21. Brygadę Strzelców Podhalańskich – z odczytaniem nazwisk osób i salwą honorową
• „Gorejąc wolni” – Ceremonia Pamięci w hołdzie Polakom ratującym Żydów na Placu Pamięci Muzeum Polaków Ratujących Żydów. Odsłonięcie nowych tabliczek upamiętniających osoby ratujące Żydów z terenu Podkarpacia na Ścianie Pamięci
• „Dialog w sprawie człowieka” – sympozjum Szkoły Etyki Muzeum Ulmów (cz. I) w Sali Teatralnej Świetlicy „Caritas” w Łańcucie. Sesja historyczna z okazji 40. rocznicy wizyty papieża Jana Pawła II w rzymskiej Synagodze Większej (13 kwietnia 1986 r.). Prezentacja filmu dokumentalnego z wystąpieniem papieża podczas spotkania ze wspólnotą żydowską w Rzymie; panel z udziałem ks. prof. Roberta Tyrały, rektora Uniwersytetu Papieskiego Jana Pawła II w Krakowie, ks. prof. Kazimierza Gintera, wykładowcy Papieskiego Uniwersytetu Świętego Krzyża w Rzymie, i Waldemara Rataja, dyrektora Muzeum Polaków Ratujących Żydów
• „Honorując Sprawiedliwych i Ocalonych” – koncert Festiwalu Psalmów Dawidowych w Miejskim Domu Kultury w Łańcucie
• Rozstrzygnięcie konkursu – uroczystość wręczenia nagród laureatom konkursu pn. „IV Plener Fotograficzny »Śladami Józefa Ulmy«” w Wojewódzkim Domu Kultury w Rzeszowie

26 marca br.

• Szkoła Etyki Muzeum Ulmów – wykład Agnieszki Kuźniar pt. „Kto pomoże Żydowi? O bohaterstwie Polaków ratujących Żydów nie tylko w Markowej” w Miejskiej Bibliotece Publicznej w Łańcucie
• Szkoła Etyki Muzeum Ulmów – sesja edukacyjna z udziałem nauczycieli z Niemiec i Ukrainy, uczestników wizyty studialnej w Markowej; wykład dr. Marcina Chorązkiego w Muzeum-Zagrodzie Wsi Markowa i Muzeum Polaków Ratujących Żydów
• Sympozjum Szkoły Etyki Muzeum Ulmów – seminarium pt. „Dialog w sprawie człowieka – etyka solidarności” (cz. II); wykład prof. Zbigniewa Stawrowskiego i debata programowa na Uniwersytecie Papieskim Jana Pawła II w Krakowie

27 marca br.

• Debata „Kultura pamięci o Polakach ratujących Żydów” w Muzeum Niepodległości w Warszawie. Debata zorganizowana przez pismo muzealne „Niepodległość i Pamięć” z okazji 10. rocznicy otwarcia wystawy stałej Muzeum Polaków Ratujących Żydów. Uczestnicy debaty: dr Mateusz Szpytma, wiceprezes Instytutu Pamięci Narodowej, Karol Madaj, p.o. dyrektora Instytutu Solidarności i Męstwa im. Witolda Pileckiego, Waldemar Rataj, dyrektor Muzeum Polaków Ratujących Żydów, dr Jacek Konik, kierownik Działu Historii i Badań Naukowych Muzeum Niepodległości (moderator)

28 marca br.

• Podkarpacka Resursa Kultury Pamięci pt. „Zbrodnia (nie)osądzona, czyli rzecz o żandarmach niemieckich z Łańcuta”; wydarzenie organizowane w ramach „Nocy w Muzeum Ulmów”. Spotkanie z dr. Wojciechem Hanusem, autorem książki pt. „Zbrodnia (nie) osądzona. Losy żandarmów niemieckich biorących udział w mordzie na rodzinie Ulmów i ukrywanych przez nich Żydach”.

Fot. Mateusz Inglot (zbiory MPRŻ) – Pomnik Bł. Rodziny Ulmów w Sadzie Pamięci Muzeum Polaków Ratujących Żydów