23 sierpnia obchodzimy Europejski Dzień Pamięci Ofiar Reżimów Totalitarnych, ustanowiony przez Parlament Europejski 23 września 2008 roku. Tego dnia, 87 lat temu, podpisano pakt Ribbentrop-Mołotow (faktycznie Hitler-Stalin) – porozumienie między nazistowskimi Niemcami i Związkiem Sowieckim, które doprowadziło do wybuchu II wojny światowej, a w jej konsekwencji, do tak dramatycznych instytucji i zjawisk jak: obozów koncentracyjnych, gułagów, Holokaustu, a później długich lat zimnej wojny i dla wielu dalszego zniewolenia.
Joachim von Ribbentrop i Józef Stalin, Moskwa, 23.08.1939. Bundesarchiv. Bild 183-H27337 / CC-BY-SA 3.0
Porozumienie to, które aż do momentu jego podpisania, dla większości ówcześnie żyjących wydawało się być nieprawdopodobne, stało się układem politycznym między systemami wcześniej sobie wrogimi. Doprowadziło ono do podziału stref wpływów między oba układające się państwa. Istniejące w obu tych państwach systemy niszczenia przeciwników politycznych zostały rozszerzone na tereny okupowanych państw praktycznie prawie całej ówczesnej Europy.
Bezpośrednią konsekwencją porozumienia 23 sierpnia 1939 była agresja Niemiec na Polskę 1 września i Związku Sowieckiego na Polskę 17 września oraz Związku Sowieckiego na Finlandię 30 listopada 1939 roku. W konsekwencji rozpoczętej wówczas wojny śmierć poniosły miliony ofiar prawie we wszystkich państwach Europy, części Afryki i Azji. Szczególnie bolesne były doświadczenia narodów znajdujących się na tzw. skrwawionych ziemiach, obejmujących tereny okupowanej Polski, Ukrainy, Białorusi. Litwy, Łotwy, Estonii i części sowieckiej Rosji.
Mapa przedstawiająca granicę między III Rzeszą a Związkiem Sowieckim w związku z paktem Ribbentrop-Mołotow z 23 sierpnia 1939. DP
Przyczyną represji było nie tylko czynne przeciwstawienie się okupantom, ale także pochodzenie rasowe (głównie żydowskie, romskie, polskie, ukraińskie, rosyjskie pod okupacją niemiecką) lub społeczne (nierobotnicze i niechłopskie pod okupacją sowiecką). Oczywiście w pierwszej grupie skazani na zagładę byli albo wszyscy (Żydzi, Romowie) albo przedstawiciele elit społecznych, w drugiej większość nieskłonnych do podporządkowania się przedstawicieli warstw społecznie uprzywilejowanych.
Do ofiar tych reżimów należy zaliczyć zarówno zamordowanych w Markowej w marcu 1944 Żydów i pomagających im Polaków jak i zamordowanych w Katyniu i innych miejscach zagłady oficerów związanych swym pochodzeniem lub pracą z Markową.
Tym drugim poświęcony jest odsłonięty przed kilku miesiącami mural w Markowej. Byli także bohaterami jednej z Podkarpackich Resurs Kultury Pamięci organizowanej przez Muzeum.
Wszystkim winniśmy naszą pamięć i modlitwę.
Mural w Markowej – Markowianie zamordowani przez NKWD. MPRŻ