17 marca 2026 r. z inicjatywy Marszałka Województwa Podkarpackiego, Pana Władysława Ortyla, w Markowej i w Łańcucie świętowaliśmy 10. rocznicę udostępnienia publiczności wystawy stałej Muzeum Polaków Ratujących Żydów podczas II wojny światowej im. Rodziny Ulmów w Markowej. Wydarzenie było okazją do oddania hołdu bohaterom – patronom Muzeum, wspomnienia doniosłości tamtej historycznej uroczystości oraz refleksji nad rolą Muzeum Polaków Ratujących Żydów i wyzwaniami w opiece nad dziedzictwem i tworzeniu narodowej kultury pamięci. W uroczystościach udział wzięli m. in. Andrzej Duda, Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej w latach 2015-2025 i Mateusz Szpytma,Wiceprezes Instytutu Pamięci Narodowej.
Muzeum Polaków Ratujących Żydów powstało wieloletnim staraniem Samorządu Województwa Podkarpackiego. Decyzję o powołaniu Muzeum podjął Sejmik Województwa Podkarpackiego w czerwcu 2008 roku. 17 marca 2016 roku w Markowej uroczyście udostępniono publiczności wystawę stałą Muzeum Polaków Ratujących Żydów. Dzień ten traktowany jest także jako oficjalne rozpoczęcie działalności Muzeum. W pierwszym okresie, w fazie organizacji i budowy obiektu wystawy stałej w Markowej, Muzeum Polaków Ratujących Żydów funkcjonowało w strukturze Muzeum-Zamek w Łańcucie, które przygotowało i przeprowadziło całą inwestycję. Koncepcję architektoniczną obiektu i scenografię wystawy stałej stworzyła Pracownia Nizio Design International. Inwestycja została sfinansowana przez Samorząd Województwa Podkarpackiego, przy wsparciu Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego. W 2017 roku Muzeum Polaków Ratujących Żydów zostało wyodrębnione ze struktury Muzeum-Zamek w Łańcucie; odtąd stanowi samodzielną instytucję kultury działającą na podstawie ustawy o muzeach. Współorganizatorami Muzeum są: Samorząd Województwa Podkarpackiego oraz Minister Kultury i Dziedzictwa Narodowego.
Wtorkowe spotkanie rocznicowe zgromadziło zarówno inicjatorów i pomysłodawców tej unikalnej instytucji kultury, samorządowców i naukowców zaangażowanych w jego powstanie, zarządzających jego budową i obecną działalnością, a także organizatorów niezapomnianego otwarcia. Szczególnym gościem spotkania był były Prezydent RP, który dokładnie 10 lat temu, wraz z Małżonką, brał udział w uroczystym otwarciu Muzeum.
Po wspólnym zwiedzeniu ekspozycji muzealnej uczestnicy złożyli kwiaty w miejscu pamięci.
Dla uczczenia okrągłej rocznicy w Muzeum-Zamek w Łańcucie zorganizowano również panel dyskusyjny z udziałem byłego prezydenta Andrzeja Dudy, marszałka Władysława Ortyla, a także wiceprezesa Instytutu Pamięci Narodowej Mateusza Szpytmy, dyrektora Muzeum Polaków Ratujących Żydów Waldemara Rataja, dyrektora Muzeum-Zamek w Łańcucie w latach 1990–2023 Wita Karola Wojtowicza oraz Elżbiety Rączy z Instytutu Pamięci Narodowej Oddział w Rzeszowie. Debatę poprowadziła Anna Czartoryska-Sziler z Urzędu Marszałkowskiego w Rzeszowie.
Dyskusja była okazją m.in. do podsumowania pierwszej dekady działalności Muzeum, refleksji nad jego miejscem w polskim muzealnictwie, nad rolą w kształtowaniu kultury pamięci oraz przypomnienia historii rodzin i osób, które podczas II wojny światowej udzielały pomocy prześladowanym Żydom.
Dziedzictwo, które łączy. Debata o pamięci i nadziei – Samorząd Województwa Podkarpackiego
Fot. Mateusz Inglot – zbiory MPRŻ