Międzynarodowy Dzień Pamięci o Ofiarach Holokaustu – obchody w Muzeum Polaków Ratujących Żydów w 2026 roku.

W ramach XVIII obchodów Międzynarodowego Dnia Pamięci o Ofiarach Holokaustu na Podkarpaciu w przestrzeni wystawy stałej Muzeum Polaków Ratujących Żydów w Markowej odbędzie się sesja edukacyjna Podkarpackiej Resursy Kultury Pamięci pt. „Historia Żydów w Jarosławiu i okolicy”.

Wykład wprowadzający do debaty wygłosi Pan Jerzy Czechowicz, autor książki „Zarys historii Żydów w Jarosławiu i okolicy” – Jarosławianin, przewodnik turystyczny, regionalista, dokumentalista i kolekcjoner pamiątek związanych z miastem Jarosław i powiatem jarosławskim.

Spotkanie odbędzie się 27 stycznia 2026 roku o godz. 18.00.

Do udziału w spotkaniu zapraszają:

Podkarpacka Resursa Kultury Pamięci

Towarzystwo Przyjaciół Markowej

oraz Muzeum Polaków Ratujących Żydów

I.

Międzynarodowy Dzień Pamięci o Ofiarach Holokaustu, obchodzony 27 stycznia, przypomina o tragedii Zagłady i zobowiązuje do troski o prawdę historyczną oraz do sprzeciwu wobec nienawiści i antysemityzmowi. W Markowej ten Dzień ma także wymiar lokalny: przywołuje imiona i historię żydowskich mieszkańców wsi oraz ich dramat. Zostali zamordowani za sam fakt bycia Żydami.

Data 27 stycznia nawiązuje do rocznicy wyzwolenia Więźniów obozu Auschwitz-Birkenau. Dzień pamięci został ustanowiony przez Zgromadzenie Ogólne ONZ w 2005 roku. Jego przesłanie to pamięć o ofiarach oraz traktowanie wiedzy o Holokauście jako moralnego obowiązku i przestrogi przed mechanizmami zła, które mogą powracać w różnych miejscach i czasie. Obchody mają też wymiar edukacyjny i budują zrozumienie między ludźmi różnych religii i kultur.

W tradycji obchodów w Muzeum Polaków Ratujących Żydów w Markowej ważne miejsce zajmuje upamiętnienie poprzez obecność w przestrzeni pamięci; Muzeum od lat wyraża swoją pamięć poprzez składanie kwiatów i zapalanie zniczy na płycie poświęconej ofiarom Holokaustu na Placu Pamięci przed Muzeum, przy pomniku Rodziny Ulmów, na tzw. Okopie – miejscu egzekucji kilkudziesięciu Żydów z Markowej i okolic oraz na Cmentarzu Ofiar Hitleryzmu w Jagielle-Niechciałkach, gdzie pochowana została większość Żydów, mieszkańców Markowych zgładzonych przez niemieckiego okupanta.

II.

Markowa stała się w czasie II wojny światowej miejscem dramatycznych wydarzeń, które na zawsze zapisały się w historii tej społeczności. Zagłada Żydów dotknęła tu zarówno mieszkańców samej wsi, jak i osoby pochodzące z okolicznych miejscowości, szukające schronienia przed niemieckim terrorem. Szczególnie tragicznym symbolem tych wydarzeń pozostaje egzekucja z grudnia 1942 roku oraz męczeńska śmierć ukrywanych Żydów wraz z rodziną Ulmów z marca 1944 roku.

Masowa zbrodnia na Żydach z Markowej dokonana została 4 grudnia 1942 roku. Dzień wcześniej Niemcy zarządzili obławę na Żydów ukrywających się w Markowej i okolicach. Rozkaz ten, ogłoszony po niedzielnej mszy świętej, przekazał sołtys wsi, zmuszony przez okupanta do przeprowadzenia akcji. Do łapanki zaangażowano strażaków, straż wiejską oraz tzw. rejonowych. Schwytanych Żydów przetrzymywano przez noc w piwnicy jednego z domów. Nad ranem niemieccy żandarmi wyprowadzili więźniów na skraj wsi, na teren zwany Okopem, gdzie dokonali zbiorowej egzekucji. Zginęło tam około trzydziestu osób.

Po zakończeniu wojny ciała pomordowanych zostały ekshumowane i przeniesione na Cmentarz Ofiar Hitleryzmu w Jagielle-Niechciałkach, gdzie spoczywają do dziś. Kolejne zbrodnie miały miejsce również w innych częściach Markowej – na przysiółku Kazimierz zamordowano siedem osób, natomiast osiem kolejnych Żydów zginęło wraz z ukrywającą ich rodziną Ulmów, rozstrzelaną 24 marca 1944 roku w ich domu. Te wydarzenia stały się jednym z najbardziej przejmujących symboli okupacyjnego terroru.

Tragedia markowskich Żydów nie ograniczała się jednak wyłącznie do ofiar zamordowanych na miejscu. Wielu mieszkańców wsi zostało deportowanych do obozów koncentracyjnych i zagłady, gdzie poniosło śmierć. Markus Rosengarten zginął w Dachau, Berish Einhorn został zamordowany we Lwowie, a Chaim Josef Rips poległ jako członek ruchu oporu we Francji. Inni trafili do Auschwitz i Sachsenhausen, gdzie stracili życie, bądź byli więzieni w obozach pracy we Włoszech. Ich historia pokazuje, że zagłada markowskiej społeczności żydowskiej rozciągnęła się daleko poza granice rodzinnej miejscowości.

Ofiary Holokaustu w Markowej to całe rodziny, których istnienie zostało brutalnie przerwane. Wśród nich znalazły się rody noszące nazwiska: Anmuth, Band, Beständig, Feingold, Goldman, Grünbaum, Landau, Muller, Neuberg, Ringelheim, Rips (Ryps), Rosengarten, Rubenfeld, Schiffmann, Tag, Trynczer, Waldmann. Każde z tych nazwisk kryje za sobą osobiste historie, dramaty i cierpienie, a także utracone marzenia, dorobek pokoleń i zerwane więzi społeczne.

Pamięć o tych ofiarach stanowi dziś istotny element dziedzictwa Markowej. Pomniki, miejsca egzekucji, cmentarze oraz Muzeum Polaków Ratujących Żydów są obecnie także ważnymi przestrzeniami edukacji. Przypominają one o skali niemieckich zbrodni w czasie II wojny światowej oraz o moralnym obowiązku zachowania pamięci. Historia markowskich Żydów staje się przestrogą dla przyszłych pokoleń i wezwaniem do budowania świata opartego na respektowaniu godności osoby ludzkiej, na kulturze solidarności i sprzeciwu wobec nienawiści.

Obchody Międzynarodowego Dnia Pamięci o Ofiarach Holokaustu w Muzeum Polaków Ratujących Żydów są częścią trwającego od 10 grudnia 2025 roku Sympozjum Praw Człowieka Akademii Sprawiedliwych, którego głównymi organizatorami są: Muzeum Polaków Ratujących Żydów podczas II wojny światowej im. Rodziny Ulmów w Markowej, Polskie Towarzystwo Naukowe – Akademia Sprawiedliwych, Uniwersytet Papieski Jana Pawła II oraz Towarzystwo Przyjaciół Markowej.

Koordynatorem Obchodów Międzynarodowego Dnia Pamięci o Ofiarach Holokaustu na Podkarpaciu jest rzeszowski oddział Instytutu Pamięci Narodowej. Pomysłodawcą i inicjatorem tej formy kultywowania pamięci o ofiarach Holokaustu, która od osiemnastu lat jest realizowana na terenie województwa podkarpackiego jest profesor Wacław Wierzbieniec, historyk z Uniwersytetu Rzeszowskiego.