24 czerwca 1976 roku, 50 lat temu, ówczesny premier Piotr Jaroszewicz ogłosił, że mięso zdrożeje o 69%, cukier o blisko 100%, a masło o ponad 50%. Miały też zdrożeć inne artykuły. Dla milionów obywatelski Polski ludowej oznaczało to gwałtowne obniżenie poziomu życia. Nazajutrz zaprotestowało 97 zakładów pracy m.in. w Radomiu, podwarszawskim „Ursusie” i Płocku. Robotnicy protestujących zakładów wyszli poza swoje zakłady i protestowali w centrum miast. Podczas protestów dochodziło do włamań i demolowania sklepów, co często było inspirowane przez SB. Protesty rozlały się na całe miasto i przez kilka dni strajkowały prawie wszystkie zakłady pracy w Radomiu. Wystąpiły też strajki w mniejszych miejscowościach. Protestowano pod siedzibami Komitetów PZPR i innych władz politycznych. W wyniku zamieszek demolowano i podpalano komitety i inne siedziby władz. Wg raportów MSW strajkowało 112 zakładów (ponad 80 tysięcy osób) w 12 województwach. Protesty stłumiono m.in. przy pomocy gazów łzawiących i armatek wodnych. Rannych było kilkaset osób. Największe rozmiary miały protesty w Radomiu. Władze spodziewały się protestów, ale były zaskoczone ich skalą. Energicznie przystąpiły do ich stłumienia. Oddziały ZOMO (Zmotoryzowanych Odwodów Milicji Obywatelskiej), biły aresztowanych stosując tzw. ścieżki zdrowia polegające na tym, że bito ludzi przebiegającymi między szpalerami milicjantów. Zwolniono z pracy setki osób, utrudniając im jakiekolwiek zatrudnienie. Organizatorów strajków skazano na więzienia, nawet do 10 lat, kolegia i grzywny pieniężne. Zginęło kilka osób, w tym skrytobójczo pobity ks. Roman Kotlarz, proboszcza w podradomskim Pelagowie. Równocześnie rozpętano potężną akcję propagandową, nazywając protestujących „radomskimi warchołami”. Organizowano masowe demonstracje w całym kraju piętnując protestujących. Władze formalnie wkrótce odwołały podwyżki. W sierpniu tego roku wprowadziły jednak pierwszą reglamentację artykułów spożywczych, tzw. kartki na cukier.
Środowiska niezależne zorganizowały szeroką akcję pomocy represjonowanym w postaci pomocy prawnej i finansowej. Te wspólne działania harcerzy i innych działaczy społecznych doprowadziły do zbliżenia szeregu środowisk niezależnych i do powstania 23 września Komitetu Obrony Robotników, grupujący inicjatorów akcji pomocy represjonowanym. W marcu 1977 roku powstał Ruch Obrony Człowieka i Obywatela, odwołujący się do aktu końcowego Konferencji Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie podpisanego w Helsinkach 1 sierpnia 1975 i gwarantującego zachowanie praw człowieka, zrzeszający osoby ze środowisk centroprawicowych. W wyniku tych działań w lipcu 1977 władze ogłosiły amnestię. Organizacja pierwszych jawnych organizacji opozycyjnych, co przełamało społeczną inercję i strach, otworzyło nowy rozdział w historii PRL prowadząc później, dzięki wyborowi ks. Kardynała Karola Wojtyły na papieża 16 października 1978 roku oraz jego pierwszej pielgrzymce do Polski w czerwcu 1979, do powstania w sierpniu NSZZ „Solidarność”.
Opracowano na podstawie książki Pawła Sasanki „Czerwiec 1976. Geneza. Przebieg. Konsekwencje” wydanej w latach 2006 i 2017 przez Instytut Pamięci Narodowej
Foto: wydarzenia czerwcowe 1976, materiały edukacyjne IPN.