Warszawskie getto, utworzone w 1940 roku, stało się więzieniem dla ponad 400 tysięcy Żydów, z których dziesiątki tysięcy zmarły z powodu nędzy, głodu i chorób. Wiosną 1942 roku Niemcy rozpoczęli likwidację gett, a 22 lipca 1942 roku zainicjowali deportacje z Warszawy do obozu zagłady w Treblince, co pochłonęło około 300 tysięcy ofiar. W pozostałym getcie szczątkowym przetrwali głównie młodzi i silni Żydzi zatrudnieni w niemieckich warsztatach (szopach); jesienią 1942 roku powołali konspiracyjne organizacje zbrojne: ŻOB pod dowództwem Mordechaja Anielewicza oraz Żydowski Związek Wojskowy (ŻZW).
19 kwietnia 1943 roku, w wigilię Pesach, niemieckie siły wkroczyły do getta z zamiarem jego całkowitego zniszczenia, napotykając opór około 700–1000 bojowników ŻOB i ŻZW. Powstańcy, świadomi beznadziejności sytuacji, walczyli o zachowanie człowieczeństwa, zadając wrogowi straty za pomocą pistoletów, granatów i butelek z benzyną; symbolem stali się wywieszone flagi – syjonistyczna z Gwiazdą Dawida i polska biało-czerwona na Placu Muranowskim. Walki trwały kilka tygodni w płonących ruinach, bunkrach i kryjówkach; ludność cywilna (ok. 45–50 tys. osób) stawiała bierny opór, co przedłużyło akcję likwidacyjną. 8 maja Niemcy wykryli bunkier dowództwa ŻOB przy ul. Miłej 18, gdzie zginął Anielewicz; 16 maja wysadzili Wielką Synagogę przy Tłomackie, ogłaszając koniec getta – według raportu Jürgena Stroopa zginęło lub deportowano dziesiątki tysięcy osób.
Rocznicę upamiętnia akcja „Żonkile” organizowana corocznie przez Muzeum POLIN – wolontariusze rozdają papierowe kwiaty w Warszawie i innych miastach, pod hasłem „Łączy nas pamięć”, promując dialog ponad podziałami. W 2026 roku program towarzyszący poświęcony jest sile świadectw, jak relacja Krystyny Budnickiej, jedynej ocalałej z rodziny, która przetrwała piekło bunkra na Zamenhofa i Miłej, by dawać świadectwo.
Te inicjatywy przypominają także o roli Polaków ratujących Żydów, w tym wsparciu Armii Krajowej dla powstańców, budując most między historią oporu a współczesną edukacją o kulturze solidarności.
Zdjęcie: unsplash license.