30 stycznia br. odbyła się w siedzibie Uniwersytetu Papieskiego Jana Pawła II sesja seminaryjna w rocznicę uchwalenia (w 1573 r.) Aktu Konfederacji Warszawskiej. Było to zarazem wydarzenie zamykające Sympozjum Praw Człowieka Akademii Sprawiedliwych.
Sympozjum jest cyklem wydarzeń, odbywających się systematycznie od 10 grudnia do końca stycznia roku kolejnego. W taki sposób upamiętniane są wydarzenia historyczne kluczowe dla tożsamości i programu działania Muzeum Polaków Ratujących Żydów. Dlatego początek Sympozjum wyznacza każdorazowo kolejna rocznica uchwalenia Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka (w 1945 r., w Paryżu), a zakończenie odnosi się do obchodów Międzynarodowego Dnia Pamięci o Ofiarach Holocaustu (obchodzonego w rocznicę wyzwolenia więźniów obozu Auschwitz-Birkenau 27 stycznia 1945) oraz upamiętnienia rocznicy ustanowienia Aktu Konfederacji Warszawskiej 28 stycznia 1573 roku, traktowanego przez organizatorów Sympozjum jako pomnik myśli politycznej i historii, która otworzyła Polsce drogę tworzenia republikańskiej wspólnoty politycznej opartej na gwarancji wolności sumienia i religii. W istocie jest to pomnik idei praw człowieka, której genezę na terytorium państwa polsko-litewskiego wyznaczają wydarzenia ustrojodawcze roku 1573 (Konfederacja Warszawska i Artykuły Henrykowskie).
Dlatego rocznica Aktu Konfederacji Warszawskiej stanowiła nie tylko punkt odniesienia, ale i nadała ton spotkaniu. Nie mogło być inaczej, ponieważ poprzez tę bezprecedensową deklarację woli narodu politycznego Rzeczypospolitej (szlachty) położono fundament wolności sumienia, stanowiący o specyfice i randze Polski przedrozbiorowej na tle powszechnej historii ustroju.
Mówił o tym otwierając seminarium Waldemar Rataj, dyrektor Muzeum Polaków Ratujących Żydów. Podkreślił on wyjątkowość tej decyzji Konfederacji Warszawskiej w czasach, gdy regułą w Europie były wojny i prześladowania religijne, dzielące narody na zwalczające się obozy. Szlachta Rzeczypospolitej Obojga Narodów nie poszła utrwaloną wtedy w Europie drogą prześladowań, lecz wybrała drogę wolności religijnej, która stała się polską zasadą ustrojową aż do upadku Rzeczypospolitej w 1795 r.
W dalszej części seminarium mówiono o wolności sumienia i wolności religii w polskiej Konstytucji z 1997 r., a także o obronie Krzyża Nowohuckiego w 1960 r.
Pierwszy z tych tematów przedstawił Roman Graczyk, autor książki o tej Konstytucji[1]. Prelegent mówił o sporach podczas prac konstytucyjnych w latach 1993-1997, dotyczących obszaru wolności religijnej i wolności sumienia. Spory te zostały zaprezentowane na tle trzech stanowisk ideowych: Michela de l’Hopital (1506-1573), abpa Marcela Lefebvre’a (1905 – 1991) i Paula Ricoeura (1913 – 2005). Ten pierwszy sformułował w okresie po wojnach religijnych we Francji ogólną formułę ustrojową mającą przezwyciężyć trudność polegającą na tym, że motywacje walczących stron były religijne: „nie chodzi o to, która religia jest prawdziwa, ale jak można żyć pospołu”. Wydaje się, że ten sposób myślenia jest charakterystyczny dla współczesnych ustrojów państwowych stojących przed trudnym zadaniem pogodzenia praw wierzących (różnych wyznań) i niewierzących w taki sposób, iżby zapewnić i wolność religijną, i spójność społeczną. Z pewnością występuje tu podobieństwo do myślenia twórców Aktu Konfederacji Warszawskiej.
O obronie Krzyża Nowohuckiego mówił dr Wojciech Paduchowski, historyk, badacz dziejów Nowej Huty. Zwrócił uwagę na projekt ideowy Nowej Huty jako miasta zrywającego z polską tradycją, a więc m.in. z tradycją katolicką. Stąd przez pierwsze lata, aż do Października, ówczesna władza nie wydała ani jednego pozwolenia na budowę kościoła. Stało się to dopiero pod wpływem presji, jaką na komunistów wywarły masowe protesty roku 1956, a w konsekwencji w roku następnym najwyższe władze zgodziły się na budowę w Nowej Hucie świątyni katolickiej. Gdy nowe władze (z Władysławem Gomułką na czele) umocniły się, zgodę wycofano, a krzyż postawiony spontanicznie przez mieszkańców w miejscu, w którym miał powstać kościół, nakazano, wiosną 1960 r., rozebrać. To wywołało spontaniczną reakcję mieszkańców Nowej Huty, w pierwszym odruchu kobiet, w obronie krzyża. Ludzie nie pozwolili usunąć krzyża, władze lokalne ściągnęły posiłki milicyjne i rozpoczęła się siłowa rozprawa. Wydarzenie to było i jest nadal stosunkowo słabo doceniane przez historiografię, co dr Paduchowski określił jako naukowo nieuzasadnione. W jego wywodzie został zaakcentowany specyficzny aspekt świadomości prawnej protestujących, którzy – mimo, że prości robotnicy – odwołali się do praw ludzi wierzących zawartych w obowiązującej wówczas konstytucji (uchwalonej w 1952 r.). Wiadomo, że prawa te były tam zapisane w sposób deklaratywny, a nie gwarancyjny. Natomiast fakt powołania się na nie przez protestujących w obronie Krzyża Nowohuckiego w 1960 r. zmieniał diametralnie sytuację, ponieważ władza komunistyczna znalazła się pod tym względem w pułapce własnych deklaracji.
W dyskusji, która odbyła się po obu referatach mówiono m. in. o francuskim modelu laïcité, o obchodach Millenium jako przejawie dojrzewania świadomości narodowej w opozycji do ideologicznego zniewolenia, o spektakularnej budowie przez bpa Ignacego Tokarczuka licznych kościołów w diecezji przemyskiej w trybie nielegalnym, ale większość z nich została przez władze uznana de facto, a po latach także de iure.
Wszystkie te zagadnienia obracały się wokół spraw wolności sumienia i wolności religijnej, tak w aspekcie historycznym, jak i współczesnym.
[1] Roman Graczyk, Konstytucja dla Polski. Tradycje, doświadczenia, spory, Wydawnictwo Znak – Fundacja Batorego, Kraków – Warszawa 1997
Foto. Andrzej Głuc dla MPRŻ
Na zdjęciach uczestnicy Seminarium Akademia Sprawiedliwych.
